Атасыз төрөлгөн наристе

   Анын сөзүн макул көргөн мен жетегинде жөнөдүм. Асман чайыттай ачык. Айдын толуп турган он беши экен. Ошол толгон ай астында мен «аял»-деген статуска ээ болдум. Жаным кейип аябай ыйлаган жокмун себеби сүйгөн адамыма актыгамды арнадым. Кызыктын баары айлуу түндөн кийин башталды. Адилет орой кызганчаак болуп чыга келди. Билинбей күндөр өтө берди той жөнүндө сөз козголбой калды.

   Бир күнү ашканада тамактанып жатып менин кускум келгенин көрүп Адилет чочуп кетти. Сага эмне болгон дейт. Мурун кийин андай нерсе башымдан өтпөгөнгө «ашказаныма жел турса керек»- дедим. Адилет мени сырдуу карады. Маани бербедим. Сыртка чыгып суз коштоштук. Ошол кеткенден киАдилеткелбей койду менин боюмда болуп калыптыр. Ичим чоңойуп атат айлам кеткенде айылдаш жеңеме айтууга аргасыз болдум.

       Жеңем, көпкө чейин үн сөзсүз мага тигилип турду. “Ушул жашка келип, кантип жаш баладай алданып калдың” деген сөздү айтпаган менен көзүнөн окудум. Бир топко барып, кой кайгырба бул жашоодо алданган жалгыз сен эмес. Курсактагы баланы аборт жасатам деген оюңдан кайт. Эптеп төрөп алсаң андан аркысын көрө жатарбыз.

  — Жеңе кызыксызго атасыз кантип төрөйм?

  — Кайгырба,  Адилеттин кай жерден экенин билсең болду калганын мен эптештирейин. Аргасыз башымды ийкедим. Жеңем экөөбүз кеңешкенден бери бир ай билинбей өтүп кетти. Күндөр зуулдап өтүп барат, Адилеттин көл өрөөнүнөн болорун билчүмүн бирок кайсыл айылынан экенин кызыгып сурабапмын. Кимден сурарымды билбейм, диплом колго тиери менен бир бала бакчага жумушка орношуп алганым жакшы болгон экен.  Жумушка барып келип, алаксып калам.

   Бир күнү жолдо баратып, группалашым Айжанатка жолугуп калдым. Аны көрүп энем эркек төрөгөндөй кубандым. Ал окууну бүтпөй эле турмушка чыгып кеткен эле, баягы студент кезиндегидей жадыраган, күлкүсү менен жүрү үйгө деп менин жообумду күтпөстөн колдон алып жетелеп алды. Автобуска түшүп алып, термелип баратабыз, сырымды айтсамбы же тим койсомбу деген ойдун жетегинен чыга албай убараланам, курбумдун бир сөзүн уксам, бирин укпайм, Үйүнө жете бергенде кичинекей дарбазаны каккылады, дарбаза ачылып, баягы мени  Адилет менен тааныштырган агасы Атай көрүндү, жүрөгүм аз жерден жарылып кете жаздады.

  Мени көргөн Атай балпаңдап оо кел мен кимди көрүп турам, Гүкүш кандай жүрөсүң, курбумдун агасы менин чекемден өөп, кайда жүрөсүн көрүнбөй деди.

   Үйгө кирип баратып, Атай бүгүн Адилетке жолукканын айтты. Экөө ашканага кирип сырдашканын. Туулган жеринде иштеп жатканын айтты. Менин оозум ачылды, өңүм оңгон чүпүрөктөй болуп баратканын байкаган курбум Атайды тыйып койду. Тасмал жайылып, дүйүм тамак толуп турду.

   Курбум бежиреп, жашоом эл катары өтүп жатат, эки эркек балалу болгон соң жолдошум менен ажырашып кеттим. Азыр орусияга товар ташып жатам, балдарым чоңойгончо эптеп бутка туруш керек, андан аркысын көрөбүз деп койду.

 Чечилип сүйлөй албай олтурганымды көрүп, Атайды сыртка жумшап жиберди,

— Ии эми сүйлөчү жолуккандан бери байкасам, кандайдыр бир сырды менден жашыра албай же айтып коёо албай убарасың, айта бер кандай сыр? Жашооң кандай, турмушка чыктыңбы дегенде токтоно албай ыйлап жибердим.

— Айжан менин күйөөм жок Адилет мени ара жолго таштап кетти мен эми кантем, ботодой боздоп жаттым. Сөзүмө түшүнө албай Айжанат элейди. Мени кучагына кыса ыйлаба баары жакшы болот,  мен жардам берем, Адилетке «өзүм жолугам»- деди.

  Ичимдеги букту айтып алгангабы же Адилет келет деп, үмүттөндүмбү айтор, көңүлүм көтөрүлүп калды.Тамактан болушунча жедим.

   Курбум бала бакчада иштеп тапкан маянаң аз экен андан көрү «коммерсант» болуп, иштесең, жакшы табасың, бат эле бутуңа турасың мени менен кете бер, төрөгөнчө иште, андан кийин Адилет эптештирер дегенин угуп кадимкидей жашоого болгон көз карашым өзгөрдү. Түн бир оокумга чейин сырдашып, андан соң уктоого кам урдук Айжан жаздыкка башы тиери менен уйкуга кетти, менде кайдагы уйку Адилет эмне үчүн? Мага айтпай айылына кеткенине  түшүнбөй санаа чектим.

   Эртең менен  эрте туруп, Айжанатты ойготпой эле жумушума кете бердим. Оюумда Айжанат барып, Адилетти алып келип, ал менден жумуштары чыгып келе албай жатканын айтып, кечирим сурап, менсиз жашай албасын айттса, мени эч качан таштап кетпегенге сөз берсе, андан соң үйлөнсөк, экөөбүздүн үйлөнгөнүбүз тууралу кыялдарга берилем. Күнү боюу кечтин кирмеги мен үчүн тозок болду. Күн бата шашыла Айжанаттын үйүнө жетип бардым, курбум тасмалга нан коюуп жатып, мен Адилетке бара албай калдым,  жумушум чыгып,  эртең шашылыш поездге билет алып койдум. тарынба дарегин Атайдан алып калдым. Балким өзүң барып көр өз бактың үчүн күрөшпөйсүңбү деп сөзүн табышмактата бүтүрдү. Колунан токочун жулдурган баладай тосордум. Менин оюума түшүндүбү Айжанат маанайыңды чөктүрбө баары жакшы болот мен бир эки айда келем. Мен келгенче «бир жаңсыл болсоң алып кетем»-деди.

   Эртеден берки эргиген кыялдардын бири жок. Салбырап эле олтуруп калдым. Чайымды кантип ичип бүткөнүм  деле эсимде жок. Жатып ал деген курбумдун сөзүн укмаксанга сала жолго түштүм. Жол ката ыйлап келе жатам, эми эмне кылам, кимден жардам сурайм. Түнү боюу ойлонуп акыры айылдаш жеңемди жөнөтмөк болдум.

    Чолпон-Атага жакын жайгашкан айылдардын бирине жеңем шашыла жүрүп кетти. Авто бекеттен узатып жакшы кабар менен келүүсүн үмүттөнүп, мен калдым. Кандай жашоо күтүп турганы туңгуюук болуп, арсар айлорго жетеленип, жашаган турагыма келдим да чечинбестен бүкүлү бойдон кроватыма куладым.

   Канча уктадым ким билет бир убакта эшиктин катуу кагылганынан чочуп ойгондум. Эшикти ача бергенимде жеңем үрпөйүп турганынан эле иштин чоо жайы, начар  экенин түшүндүм.   

    Сумсая үйгө кирип, “кыз капа болбо биз ойлогондой болбой калды”. Адилеттин үй-бүлөсү бар экен. Апасына жолуктум, такыр жакындаткысы жок, жаман сөздөр менен көңүлүмдү оорутту. Эки уулун көрүп, барганыма бушайман болдум. Адилетке жолугуп, «каматамын, кайынсиңдимдин тагдырын талкаладың десем, ээрчип келди»-деди шылкыя.

   Уккан кулагыма ишенбей мелтейдим. Сырттан Адилет кирди.

  -Алтын кыз, кандай жатасың? эмне чуу түшүрүп? жеңем сырты көздөй жылып, жок болду кенен сүйлөшсүн деди окшойт.

  «Үй-бүлөң болсо, менин тагдырым менен ойнобой койсоң болмок»- дедим, улутуна.

    Адилет шуу үшкүрө, мен сүйүп үйлөнгөн эмесмин, бир тууган тайэжемдин кызына кичине кезибизден эле кудалашкан имиш, тайэжем каза болгон соң, апам маркумдун керезин орундатам деген пикиринен кайтпады. Аялымдын аты Айша ал башка жигитти «сүйөм» десе да, болбой апам бизди үйлөнтүп койгон. Биринчи күндөн баштап, ымалабыз келишкен жок. Эки балалуу болсок да жашообуз супсак бойдон калды, ажырашалы деп, Айша экөөбүз келишип, мен шаарга келгем,

    Шаардан сени таптым, жашоомо эми кызыл боёоктор аралаша баштаганда, артымдан апам келип, «балалыктан кечем»-деп, ыйлаган соң аргасыздан барууга мажбур болдум. Сен мени туура түшүн. Апамдын менден башка эч карманаары, жөлөнөр тоосу  жок. Атам мен төрөлгөндө эле авто кырсыктан каза таап, апам өгөйдүн көзүн каратпаймын деп турмушка чыкпай мени жалгыз эрезеге жеткирген. Мен апамдын сөзүн кыя албайм.

   «Курсактагы баланы кантем»-деп ыйламсырадым.

Аборт кылдыр андан башка айла жок. «Чыныгы сүйүшкөндөр бир болбойт»- деген чын окшойт. Мен жакында үй-бүлөм менен табыштым. Апама сөз бергенмин «балдарымды атасыз калтырбайм»-деп. Анын муздак көздөрүн  көргөндө жан дүйнөм эңшерилип, жүрөгүм куушурулуп бараткандай болду .Бир заматта жүрөгүмдүн түпкүрүндө өзүм кыял менен куруп алган, жашыл шаарымды кимдир бирөө жаман колу менен бузуп салгандай далбастадым. Менин өңүм бозоргон чүпүрөктөй боло түшкөнүн көргөндө Адилет, эсине келгендей, кел азыр ачык сүйлөшөлү азырынча сен жашсың. Баланын кереги не боюуңдан алдырып тур. Окууну бүтсөң келишкен жигитке турмушка чыгасың, андан соң көптөгөн балдарды төрөп аласың, жаш эмесиңби…

         Менин мээме эч нерсе кирбей тилим күрмөөгө келбейт. Кандай деп сүйлөсө да көзүмдүн жашын мончоктотуп жооп берүүгө дарманым жетпейт. Дилимде атаганат,  жоопсуз сүйүүгө туштуккан белем, менин тагдырымды талкалады, Эми буга баары бир тура деп, ботосунан айрылган боз ингендей боздоп жаттым. Аныма көңүл бөлбөгөндөй, кайдыгер мамилесине жан дүйнөм эңшерилип, баратты. Менден жакшылыктуу жооп ала албаганына ичи күйдүбү же колунан эмне келет дедиби айтоор Адилет эшикти тарс жапкан бойдон кетти.

     Ээн талаа эрме чөлдө жалгыз калгандай бүк түштүм, ошол калыбымдан жазбай көпкө жаттым. Жеңем эшиктен кирип, мени тургузуп, эмне токтотподуң милицияга кайрылсакчы ушинтип эле кала бересиңби?- деп далбактады. Башымды чайкадым жеңе аны эчнерсе менен кармап кала албайбыз деп, көзүмдөн аккан жаштарды тыя албай ыйлап жаттым. Солуктаган мени сорото албай жеңем айласыз чебелектейт.

    Бир топко барып, ыйым басылды, Кой кызыке баары жакшы болот. Маңдайга жазган тагдырдан кайда качып кутулмак элек, бул да болсо кудайдын башка салганы, көтөрбөскө айла жок. Үнсүз башымды ийкейм.

   Түн бир оокум болуп калды окшойт жеңем мени жалгыз калтырып кете албай, казан табакты калдыратып жүрөт. Чайга чакырды, үнсүз чай ичип олтурабыз.  Бир топко барып, мага жан киргендей « жеңе мен баладан баш тартпаймын, менин чыныгы сүйүүмдүн символу болуп калсын»- деген оюумду угуп, жеңем үнсүз башын ийкеди.

    Кыз Адилеттин апасы абдан каарду аял экен. Барган оюумду билген соң Оштуктар баламдын башын айлантпагыла, анын балдары, үй-бүлөсү бар. Керек болсо ошол кайынсиңдиңдин ичиндеги менин баламдан экенин бир кудай билет деп, кыйкырып коё берди. Жердин катулугунан эле чыдап турдум, болбосо жер жарылса кирип кетет элем,

   Унчукпадым, мага бары бир өңдү кайдыгер карап койдум. Таңдын атмагы тозок болду, эртең менен жеңем кетип баратып, баары жакшы болот деп бош унчукту. Кыйкырып ыйлагым келген менен көмөкөйүмө бир нерсе тыгылып калгансып, сүйлөй албай үнсүз көз жаш төгүп турдум.

   Ооруп жатам деп жумушка барбай, үйдө элем кир жууп жатсам, антаңдап апам кирип келди. Кантип тапкан, кимден укканы белгисиз, мени көрүп эле боздоп келип көрүштү, “эмне кылып койдуң?Сени ушул үчүн төрөдүм беле, элдин бетин кантип карайм, атаң андай кызым жок келбесин куттуу босогомду аттатпайм” деп жатат дегенде, араң турган жаным, кыйкырып коё бердим.

    “Аттатпаса койсун, керек болсо мен силердин эшигиңерге барайын деген ниетим жок. Ошол менин атакем качан мага кызы катары мамиле кылды эле, бир бала өлүп калат экен кетиңиз, мен силер үчүн жокмун мындан ары мени унуткула!” деп жол сумкасын сыртка чыгарып койдум. Апам байкуш көпкө эшик каккылап туруп, бир кезде кетти окшойт. Ошол болду эч ким мени издеп келбеди. Таэнемден кат алам, үйгө барышымды суранат кайдан барам курсагым күндөн күнгө чоңоюп барат.

    Жумуштан келатып курбум Айжанатка кайрадан кезиктим, экөөбүз тим эле кучакташып көпкө турдук. Менин жашаган жериме жакын болгондуктан, чайга чакырдым.

   Жашаган жерим орустун эски эки бөлмөсү экенин көрүп, кой менин үйүмө барып жаша, сени ушундай күндө колдобосом, достуктун анты урбайбы деп ошол күнү эле мени үйүнө көчүрүп кетти.  

      Курбумдун үйүнө барып, ырас жыргап калдым. Айжанат Россиянын жакынкы шаарларына товар ташып бат эле келет, ал келгенде бизге майрам, Атайдын келинчеги жеңесин да өзүнө кошуп алган, Атай балдар менен үйдө экөөбүз эч бет келип, сүйлөшпөйбүз. Негедир мен да аны көргөндө тарткынчактайм,

     Айжанаттар келер күнү мен камыр жууруп боорсок бышырдым, боорсок бышайын дегенде такси келип, токтоду, балдар сырты көздөй жүгүрдү, эшиктен шашып кырген жеңебиз ий жакшы оокат кылып жаткан турбайсыңарбы? Мага от жагып жардамдашып жаткан Атай ордунан тура калды.

 Аа келип калдыңарбы?

-Ии эмне келбей калышат деп үмүт кылдың беле?

— артынан жете келген Айжанатты көрүп жойпулана, булар боорсок бышырып жатышыптыр, көзүндө огу болсо атып жиберчүүдөй мени карады.

  Атайдын келинчегинин теше тиктеген көз карашы карегимден кетпей, түнү бою түйшөлүп, уктабай чыктым. Мени эмне үчүн антип карады, бул көз караштын артында кандай ой жатат деген ойдун жетегинен чыга албай кирпиктүү көзүмдү ирмебей таңды атырдым. Көптөн күткөн таң да атты. Күздүн күнү болгондуктан сырт бир топ суук. Саргайган жалбырактарга тигиле ойго батам, күз мезгили келгенден бери өмүрүмдүн күзү келгендей, кызыктай абалга туштуктум. Үйгө кирип чай ичүүгө чакырганда чочуп кеттим.Каалганын туткасын кармай бергенимде, Айжанаттын катуу-катуу сүйлөп жатканын уктум. Кирип барган мени көрүп курбум, сөзүн токтотту.  

     Үй-бүлө мүчөлөрүнүн баары ойлуу тарта тымпыйышат. Мен билбеген кандайдыр бир окуя болгонун боолголодум. Баары астырттан мени көз кыйыктарынан караганынан улам мен тууралу сөз болгонун түшүндүм. Тасмал четине олтурганым менен ичкеним ирим, жегеним желим болуп, жеген тамагымдын кайда кеткенин билбей бушайман болом.

   Айжанат мага эч нерсе айтпаган менен үй ичинде кандайдыр мага тиешелүү окуялар татаалдашып, баратканын жүрөгүм менен туюуп жаттым. Кайрадан Орусияга кетер күнү жакындаган сайын жеңенин кабагы ачылбай, бет келген жерде мени жара тартчуудай тигилет. Бара-бара өзүмдү күнөкөр сезе баштадым, мен эмне кылдым, кай жерден ката кетирдим деп, ыңгайсыз абалга кептелип, жүрдүм,

       Айжанат эртең жолго чыгабыз деген күнү Атай менен келинчегинин кыйкырышып жатканынан башбага калсам жеңе мени көздөй жулунуп, “баары сен шерменденин айынан болуп жатат, сен биздин турмушка аралашкандан бери, үй-бүлөбүздөн тычтык кетти, Атай мага кол көтөрчү болду” деп, кыйкырды. Ой тоону сүйлөгөн келинчегине жинденген Атай чачынан сүйрөп, Гүлбуракта эмне күнөө, сен ага сүйлөчү болбо, урушту сен баштадың, кыйкырынып жатты. Атайдан жеген таягына ызаланган жеңе мага долулана «кара жолтой» кет жогол деп, кыйкырганда эмне кыларымды билбей элтейдим, там бооруна жөлөнүп калган мени Айжанат колтуктай, сен капа болбо курбум Атайды жеңебиз сенден кызганып жатат десе болобу оозум ошту карап калды. Ээ кокуй мен Атайды бир тууган агамдай көрүп жүрсөм, көзүмдүн жашы көнөктөгөн жамгырдай төгүлүп жатты. Бул дүйнөдөн өзүмдү ашыкча сезип, жалган дүйнөгө жаралганыма нааразы болуп турдум. Мындай абалга түшкөнүмө кимди күнөөлөрүмдү билбей ыйлай бердим. Өксүп жаткан мени бооруна кыса Айжанат кантип соороторун билбей кошо ыйлады. Айжанат кыйкырып урушуп, ага жеңесин тыйгандай болду мага болсо баары бир. Тамдын бурчуна жөлөнүп, бир чекитти тиктеген тейде томсором.

    Мени шерменде дедиби, ооба шермендемин да атасыз төрөгөнү жүрсөм, артымдан издеп сурап алар, ата-энем келбесе, жөлөк болор бир туугандан дайын болбосо, сүйөм деген адамымдын караны көрүнбөсө ушинтип тебелешет да деп койом улутуна, Кара жолтой дегенине түшүнө албай турдум. Бала күнүмдөгү бир окуя көз алдыма тартыла түштү: Маңдай жагыбыздагы коңушубуздун уулу Фрунзеде окуп жүрүп,  апасынын каршы болгонуна карабай түндүк тараптан үйлөнгөн экен, Жаңы жеңебиз көзүмө ушунчалык сулуу көрүнчү, үстүндөгү гүлдүү көйнөгү тим эле боюуна жарашып, ажарына чыгып тургандай элес калтырар эле. Аты Сонун эле, затыда сонун болчу, бизди бала экен дебей, сүйлөшчү. Көп өтпөй, төркүлөтөбүз деп, ата-энесине бараткан жолдо машина тоо ылдый кулап, кайнатасы каза болот. Арткы машинада келе жаткан кайнежеси жулунуп келип, Сонунду жакалайт, Сен каражолтойсун, сенин айыңан атам өлүп олтурат. Кет…Көзүмө көрүнбө деген экен. Ошол күндөн баштап, Сонун жеңенин азаптуу күндөрү башталган. Өз аты өчүп, кара жолтой аталган, колунан көөрү төгүлгөн ууз болсо да каардуу кайненеге жакпады, кайнежелер болсо адам ордуна көрүшпөйт, жолдошуна ар нерселерди айтып тукурушат, шорду Сонун жеңени кийиздей тепкилейт.

    Адаттагыдай Сонун жеңенин ыйы чыгып калды, апам кейип, аа шордуу келин ушул Жаркынбектен жакшылык күтүп, алыс жерден бакыт издеп келип, ушул күндү көрүп жатат деп, кейип калган.

    Мен тим турбай, апа ал «кара жолтой» турбайбы? Десем, апам чочуп, ок антип сүлөчү болбо. Аны сага ким айтты?

 — Марат айткан ушул кара жолтой келип, таятам каза болгон деген.

 — Мараттын айтканына ишенбе, айта берет. Бул деген маңдайга жазылган тагдыр, аны эчким өзгөртө албайт. Сонун жакшы келин, момунду бир жолу басмырлап алышты.

— Апа үйүнө кетип калбайбы?

— Ээ балам Сонундун өз энеси жашында каза болуп, өгөйдүн колунда чоңойуптур. Өгөй энеси күйөөгө берем десе, Жаркын менен качып келген да шоркелдей.          Кийинчерек  эгиз уулду болушту, балдар деле үй-бүлөнүн ынтымагын сактай албады, Жаркын акем көп ичип кетти, айылдын четиндеги бозо салган бой келин Салиманын үйүнөн чыкпай калды. Сонун жеңем жол карап, эле жүрчү. Барган сайын үйгө келгенин да токтотту. Жаркын акемдин кылыгын билсе да апасы бир жоолу тескегенге жарабады. Билмексенге салды.

  Издеп артынан барганга жеңем даабады, кызыл камчы акемден корктубу же болбосо тарындыбы ким билсин айтор ортолорун кара мышык аралай баштады. Эгиз уулдары ооруп, чакыртса да келбеди, түнү ата деп чыркырап ыйлаган Асанды эртеси врачка көрсөтү үчүн райондун борборуна алып барды,  оорусу өтүшүп кетиптир Асан ооруканадан кайтпай калды, мастыгы тарабаган акем артынан барып,  баласынын жансыз денесин кучактап боздоп калган дешет. Асандын жансыз денесин үйгө алып келгенде Жаркын акемдин апасы чакчырылып, кара жолтой эми неберемди жедиңби? Жаркын акем апа мен күнөөлүмүн, менин кесирим балама тийди.

— Жок сенде күнөө жок, сен жокто баланы жакшы карабады.

Сонун жеңем, көзүнөн төгүлгөн жашты арчый, кайсыл эне өз баласын жамандыка кыйсын, Асаным өлгөнчө мен өлсөм болбойт беле деп чыркырап ыйлап жатканын көрүп элдин баары жашыган. Көп өтпөй, Сонун жеңем, Үсөндү жетелеп, үйдөн кетип алган. Жеңемдин артынан барайын деген Жаркын акемди апасы «барба , катын жолдо бала белде»деп токтотуп бат эле баягы Салимага үйлөп койгон. Таң эрте туруп, айыл четиндеги көрүстөнгө барып, боздоп жатканын көрүп Жаркын акеме айылдаштардын боору ооручу, кээ бирөө эми ыйлаганы бир тыйын, кайран Сонун атына заты жарашкан келин эмес беле деп шыпшынышчу. Каардуу кайненеге туруштук бере албай Салима бат эле төркүнүнө кетти. Сонун жеңемден кийин Жаркын акем көп жолу үйлөндү бирок бактылуу боло алган жок. Апасы өлөр жылы кечирим сурап, сенин тагдырыңды мен талкалап койгон экенмин деп боздогон дешет.

  Мен мектепти аяктап келип студент болгондо, капысынан Сонун жеңем менен жолугуп калгам, байкуш жеңем картая түшүптүр. Турмушка да чыкпаптыр, акемди дале жакшы көрөрүн угуп экөөнү жолуктургам, кайрадан жашап калышты. Азыр бактылуу үй-бүлө.

     Ал учурда бала болуп, көп нерсени түшүнбөгөн окшоймун. А бирок, азыр деле “кара жолтой” дегенди түшүнбөй элемин. Негизи кара жолтой деп, кандай адамдарды айтат.

  —  Турчу муздап калыпсын, Айжанат мени колтуктай тургузду.

  Сен таарынба жеңемдин бир аз акылы тайкы, иштеп бутуна туруп алышсын десе “жаман эркек жер коруйт, жаман катын эр коруйт” дегендей кызгангандын балекетин алабы деп кейип калды. Мага жан тарта чыда, аз калды жакында эне болосун анан, балаң экөөңөрдү чоң шаарларды кыдыртам. Үйгө кирип, Айжанат кыялданып турду, баягы студет кездегидей кыялдары оголе көп.

   Таң жарган кезде Атай балдарын алып, Айжанаттарды узатканы кошо кетти.

Сыртка чыккан курбум мени кучактап, тарынбай жашап тур бат келем, Атай айылга барып келет экен деген болду. Ал жеңебиздин акылы экенин жаздемдебей түшүндүм. Мага жага түштү. Аларды узатып коюп уйкуга кирдим. Түшкө чейин былк этпей уктапмын.

  Күрдөлдүү күз өз берекесин төгүп турган кез, айлана сары алтынга оронгон. Билинбей таңдар атып, күн батып, жашоо улана берди. Күн өткөн сайын денем оор тартат.

   Бир күнү шашыла Айжанат кирип келип, оо менин курбум аябай сулуу болуп кеткен го деп, жайдары учурашты. Канчалык жайдары болуп турса да, көзүндө бир убайым бар эле. Сүйлөшүп көпкө олтурдук. Мага кандайдыр бир сөздү айта албай, турганын көзүнөн окудум. Сурагандан корктум. Үйдөн кет десечи кайда барам деген суроо мээмди тепчип кетти.

  Ойго бата түштүм, менин курбум ойго батып, ыр жазып,калганбы дейм деген болду. Колундагы винону стол эстүнө коюп жатып каткырды. Таң калып калыпмын. Өзү ичти ой боюма койбой мага да ичирди. Экөөбүз дуулдап олтурабыз. Бир кезде жеңем экөөбүз урушуп калдык деди шуу үшкүрө. Менин айымданбы деп айта албай тигилдим.

 Оюмду көзүмдөн окуган курбум, сенин айыңдан эмес, ээ достум… мени туурап сүйлөгөнү мен жаңы шаарга келгенде достум деп сүйлөчүмүн, эмне дешимди билбей турам. Мен жеңемди купеден бир киши менен кармап алдым.

— Кармап алганың эмнең түшүнбөй сурадым.

   Ал шуу үшкүрө, мурун деле жеңем жөнүндө анча мынча ушак угуп калчумун, бирок маани бербепмин. Кебин улады түнү ойгондум, оозум кургап калыптыр, суу ичип алайын деп турсам суу жок. Жеңем да жок экен. Бир топ күтүп сыртка чыксам көрүнбөйт. Суу ичип келе жатып, проводниктин бөлмөсүнөн жеңемдин күлкүсүн угуп калып, баш бактым. Көзүң жамандыкты көрбөсүн жеңем бир киши менен кучакташып бир төшөтө жатат

    Тим эле, ажыдаар көргөнсүп кыйкырып жибердим. Менин кыйкырыгымдан чочуган экөө мени карап делдейди, жеңемден мындай айбандыкты күтпөгөн жаным, айгайды салып оозума кирген сөздөр менен жеңемди тилдеп жаттым. Купеге эл толуп, мени сыртка чыгарып суу жуткурушту, бир топ убакыттан соң, жеңем жаныма келип, бутумдан кучактап, жалдырап суранды, «айланайын кызыке, бир ачууңду мага бер, иттик менден кетти. Өмүр боюу кулуң болоюн» деп жалынат. Жеңем жалынган да кичинекей бөбөктөрүм көз алдыма тартылып, жан дүйнөм жабыркап, кең ааламым тар болуп, ички дүйнөм сыздап жатты, агамдын башын аттаган шермендени мууздап салгым келди. Бирок,  өзүмдүн энесиз өскөнүмдү эстеп, агамдын балдары тирүүлөй жетим калбасын деп, өзүмдү токтоттум. Биз энесиз өстүк. Апам колхоздун клубунда, клубду башкарып жүрүп, башкарма менен “көңүлдөш” болуп кеткен деген ушак тараптыр, ошондон улам, ата-энем ажырашкан экен. Мен ал кезде аябай жаш эми гана тамтуң баскан кезим болгондуктан көп нерсени билбей калыпмын. Чоң энем кайраттуу киши эле, бизди бөпөлөп, энесиз экенибизди билдирбей чоңойтту. Атам, апам менен ажырашкан соң көп жолу үйлөндү бирок аял затынан бак айтпаганбы бактылуу боло албады, апамды катуу сүйгөн окшойт, өмүрүнүн акырына чейин оозунан түшүрбөй жол карап күтүп жашады.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Ал гана эмес, атам акыркы сапарга да апамдын колунан узады.

    Апам элдин, башкарма менен соо эмес деген ушагынан соң, Фрунзедеги тигүү цехинде эмгектегип жүрүп, турмушка чыгыптыр, балдары бар экен, атам ооруп жатып, апамды таптырып, чакырткан. Ошондо көргөнмүн биринчи жолу. Атам агам экөөбүз менен тааныштырганда, агам “апа” деди мен айта алган жокмун. Менин жан дүйнөмдө бир ачуу кыйкырык ээлеп туруп алды. “Айжанат сен көргүң келип жол карап күткөндө бул адам келбеген, сен кечирбе!” деген үн чыгып жатты. Көп узабай атам о дүйнөгө аттанды.

     Апам канча аракет кылса да мен апамды кечире албадым. Мага караганда Атай кечиримдүү экен катышып алган. Атамдан соң апам бат эле көз жумду. Ооруп жатып канча жоолу чакыртсада барбадым, ал гана эмес, топурак салып, куран окутууга да жарабадым. «Баланы ит, мышык деле тууйт, чымчык деле балапан чыгарат, ошол кичинекей эне чымчыкча боло албаган адамды мен кантип ыйык тутуп апа дей алам» деп, өжөрлөнүп, апама жакындабай койгом. Атам жай айында каза болсо, апам, күз мезгилинде жарык дүйнө менен кош айтышты, күз мезгили ак төөнүн карды жарылган мезгил эмеспи, айлана сары алтынга курчагандай өңдөнүп, бир укмуш көрүнөт. Апамдын кыркылыгынан келген Атай шуу үшкүрө, колума кызыл мукаба менен тышталган калың китепчени карматты. Биринчи бетин ачып карасам, апам менен атамдын жаш кезиндеги сүрөтү  коюлуптур, андан ары ата энемдин жаңы таанышканынан баштап, ушактын курмандыгы болгонуна чейин, ал гана эмес апам, бизди көрөм деп келсе чоң энем жолуктурбай, бизди көрүп кетүү үчүн, таң атканча малсарайдын артында туруп, биз сабакка жөнгөнүбүздү алыстан көрүп, карааныбызга кагылып узап кеткенин окуп алып, апам жаңыдан каза болгонсуп ыйладым, курдаш. Бармактай кезимден баштап, элдин апасындай апам болсо деген тилегим орундалмак экен аны мен өз колум менен, бүлдүрүпмүн. Айжанат көзүнөн көнөктөп аккан жашты тыя албай боздоп жатты. Мен аны сооротмок тургай ага кошулуп ыйладым.

    Экөөбүз эки жерде соолуктадык. Биртоптон соң, агамдындын балдарын энесиз калтыргым келбегени ошондон улам, тирүү жетимдиктин азабын мен көп тарттым.

    Түн бир оокумга чейин муңдашып, таттуу уйкуга сүңгүдүк. Менде кайдагы уйку, апам жаш кезимде каза болуп калган деген жаңы таанышканда. Көрсө таштап кеткен дегенден намыстанган окшойт.

   Мен да апамды сагындым. Айрыкча таэнемди көбүрөөк сагынгандаймын. Кечиндеси апакем уюн саап, короо четинде олтургандыр байкушум. Баягыда келгенде кубалабай койсом болмок экен “каап” деп өкүнүп калдым.

   Эртең менен турсам, бели башым ооруп, бети башым шишип калыптыр. Алым куруганынан жата кеттим, көрсө мен толготуп жаткан экенмин. Кечке чейин жаным көзүмө көрүнүп зорго чыдадым. Кечиндеси шаардык ооруканадан кыз төрөдүм.

   Кызым экөөбүздү үйгө алып келип коюп, Айжанат кайрадан Орусияга аттанды.

Кызымдын атын Үмүтай коюп алдык. Ооздору чормоюп, Адилеттин дал өзү. Күн өткөн сайын торолуп баратты. Балалуу болгон соң, апамды аяй баштадым. Көргүм келип, сырдашууну эңсеп жүрдүм.

   Кайрадан Айжанат үйгө келди. Бапырап, үй-бүлөсү менен Атай айылдан келип, Айжанат менен учурашканча кеп салып олтурду.

— Айжан жеңеңди кайрадан кошуп ал, айылда жашоо кыйын. Мен балдар менен бул жакта болуп турам.

 Көз кыйыгым менен Айжанатты карасам ыйлап жиберчүүдөй мостоёт. Унчукпады тамак ичип жатып калдык. Бул жолкусунда Айжанат көпкө жүрдү негедир жеңеси экөө күң мык деп акырындан урушуп жүрүштү окшойт. Бир күнү тамак үстүндө, Айжанат мага кайрылды.  Эчким жокто сага айтайын, негедир орусияга барганга бутум тартпай жатат. Эми бир жолу барып келсем дүкөн ачып алып үйдө эле олтурмакмын деди улутуна.

— Кой антпе. Барып жүргөн жериң да.

— Бирок, жүрөгүм түпөйүл тартып турат курбум, мага жалоруй карады. Кокус кечиксем, балдарды бул жакка алдырып өзүң кара. Сенден башка ишенерим жок.

 Кайрадан жолго чыкты. Көзүмө бир башача көрүндү, кайра-кайра бетимден өөп узады.

 Арадан бир топ күн өттү. Негедир, Айжанат кечигип жатты. Бир күнү, жеңебиз жасана кийинип алып, кирип келди да Айжанат наша менен кармалып, камалып кеткенин угузду. Айылдагы тамды сатып, чыгарып келем деп кеткен жеңе ың жыңсыз жоголду. Арадан алты ай өткөндө, башкага турмушка чыгып кеткенин тааныштардан билдик.

   Сыртынан сыр бербегени менен Атай аябай чүнчүп кетти. Айжанттан болсо дайын жок. Бир үйдө беш бала менен калдык, жумуш жок, Атай эртели кеч ар кимдин жумушун жасап биртике тыйын тапкан болот. ал тамак ашка араң жетет.

  Бир күнү кошуна чойоктогон келин бар эл, кир жууп берчи акчаңды берем дегенинен эрчип барсам, ундар жерде чачылып жатат көзүм жайнап кетти. Биз, нанга жетпей олтурсак деп ойго баттым. Орошон ойдун кучагынан чыга албай, кирди кантип жууп бүткөнүмдү билбейм. Кир жууп бүткөн соң колума, бир аз акча карматып, ун, картошка, май, чай салып берди. Тим эле үйгө учуп кирдим. Балдар ачка эле ар жерде томурайып уктап жатышат. Үмүтай гана топту томолотуп жөргөлөп жүрүптүр.

   Камыр жасай калып, кесме даярдап балдарды тургуздум. Атайда келип калды колунда баштыгы жок экен.  Жолу болбогонун дароо эле түшүндүм.

 Балдар уктаган соң, пирашки жасап, базарга сатсамбы деген оюма Атай каршы чыкты. Акча табам деген аялдан коркуп калган жаны укусу келген жок. Экөөбүздүн ортобузда эрди катындык мамиле жок болгону менен максатыбыз, бир. Балдардын курсагын тойгозуу.

    Эртеси Атай жумушка кеткен соң, пирашки жасай калып, базарды көздөй зуу койдум. Бат эле сатып, кайра келип калам, Үмүтай абдан жоош, балдар менен үйдө олтура берет. Ошентип Атайдын тилин укпай, базарга чыгып жүрдүм. Аягында киреше көбөйө баштады, Атайды жардамга чакырдым, экөөбү эгиз коозудай ээрчишип, иштеп жүрдүк. Базарда соода жасап жатсам, кокустан  иним көрүп, бул “жездем” окшойт деп Атайды көрсөтөт, не дешимди билбей элтейдим. Атай кептин төркүнүн түшүнө коюп,

— Ооба, мен жездең болом, Ата-энесинин үйүнө алып бара албай уят болуп жүрөм дей салды. Ал күнү, иним биздин үйгө түнөп кетти. Баягы коёндой окшош күндөр өтүп жатты.

Бир күнү тамакка олтурганы жатсак. Ит үрүп машина келип калды, карасам апам, таэнем, атам турат «сени биз өлгөн деп жүрсөк, тирүү белең?» деп ыйлап, алышкан.

Үйгө кирип, бапырап жатып калдык. “Күйөө бала жетим” деп уктук, туугандары барбы? деп атам акырын сурап коёт. Күйөө бала дешсе мен Атайдан уялам. Алып келген койдун этин казанга салып, бышырып берип, уктаганга кам урдук. Сыртта жүрөм үйгө кирсем жатканга төшөк жок, ал оюмду сезгендей Атай, мени обочого чакырып, “Гүлбурак, сен мага турмушка чык! Кызыңды өз балдарымдан кем кылбай багып алам, турмуштан бир жаңылдың эми мен сени эч качан ыйлаттпаймын” деди. Эмне дешимди билбей дирилдеп ыйлап турган мени бооруна кысты. Ошол түнү биз бир бүтүнгө айландык. Көп узабай, нике окутуп чыныгы жубайлардан болдук. Ишибиз жакшы боло баштады. Таэнем, үйдө калып балдарга башы көз болот.

    Бир күнү Атайдын энелеш бир тууганы келип, Орусияда бизнеси бар экенин кааласа бизди алып кетерин саймедиреди. Биз кеңешип иштеп келмей болдук, бирок балдарды кимге таштайбыз деп баш катырдык. Акыры апам келип бир жыл карап бермей болду.

   Биз кайдасың Орусия деп жолго чыктык. Поезде баратып, бир шыпылдаган келин мен таанышып калдым. Ар нерсени кеп кылып олтуруп кеп учугу Айжанат менен жеңесине такалды. Аз жерден кыйкырып жиберейен деген мени, Атай акырын токтотту.

— Менин Айжанат деген курбум бар эле, азыр жеңесинин айынан камакта. Жеңеси көп карыз болуп калып, Айжанаттан карыз ала беречү. Бир күнү карызын сураган да баштыгына наша салып каматып жиберди десе болобу. Эсим ооп калды.  

   Биз Айжанаттын дарегин алып, каттап жүрдүк. Камактан чыккандан кийин турмушка чыкты. Биздин жумушубуз жакшы болуп, бат эле бутубузга туруп кеттик. Атай экөөбүз эки уулду болдук. Жашообуз өз нугуна түшүп калганда, баягы аялы пайда болуп келип жинине тийип жүрүп жүрөк оорулуу кылды.

   Бизнесибиздин жакшы экенин угуп алганбы? Акча талап кылып коркутат имиш. Аны мага жолдошум  угузбайт да, капа болот деп,

   Акыры Атай, ооруп, бейтапканада даарыланып жатса Адилет да ошол жерде экен. Учурашып туруп калышса, Үмүтай барат  атасын көргөнү.

— Менин кызым Үмүтай деп тааныштырат.

— Үмүтайды Адилет өзүнө окшоштуруп таанып калат. Өзүн көргөнү келген апасына  “сенин айыңдан, кызым өз атасы ким экенин билбей, чоңойуптур!”дейт. Адилеттин кызы бар экенин. Аны Атай багып жүргөнүн уккан апасы ыйлап, Атайга жалынат, бир эле жолу алыстан көрөм, неберемди көрсөт де жалбарат” дейт, жалдыраган кемпирдин көңүлүн кыя албай Атай Үмүтайды ооруканага чакырат. Үмүтай ооруканага барса, сырдын баарын ачып, Адилеттин апасы  балбалактайт.

   Көрсө Адилеттин аялы бир топ жыл мурун, балдарын алып, мурунку сүйгөнүнүн этегин кармап кетиптир. Аялы таштап кеткен соң, Адилет, Үйлөнүп жашай албай ажырашат. Баласынан тагдырын өз колу менен талкалаганын түшүнгөн апасы, эмне кылар айласын тапай жүргөн учуру экен.

  Чоң энесинин сөзүнө араң түшүнгөн менин кызым, “өз атам деген адамым өгөй беле” деп чыңырып өзүн жоготуптур, ошондон бери комада. “Жолдошум болсо тилден калды” деди эже көзүнүн жашын сүртө. Мына сиңдим менин жашоом ушундуй деди улутуна. Кел бир аз эс алалы таң атайын деп калыптыр. Мага болсо теледен кино көрүп жаткандай элес болуп турду.

                                                              Аягы.

                      Албина Шадыбекова

Булак : bulut.kg